فراوانی در انواع نقوش و طرح و اندازه ی آثار ملیله ای حاضر در موزه ها و منابع مکتوب تاریخی این سوال را مطرح میسازد که کدام یک از دوره های هنری و تاریخی بیشترین تاثیر را در تغییر نقش و فرم آثار ملیله داشته اند و هنر ملیله سازی به شکل امروزی آن از چه دوره ای رایج شده است.برای پاسخ به این دست از سوالات ،نویسندگان دو حوزه ی زمانی ملیله سازی پیش از اسلام و بعد از اسلام را به دلیل وجود ویژگی های خاص مذهبی ،سیاسی و فرهنگی آن دو دوره برگزیدند.

پس از آن با تاکید برتکنیک های تزیینی و اجرایی ،نقش و فرم آثار موجود در این دو دوره را به طور مفصل و در دو مقطع زمانی متفاوت با روش توصیفی-تحلیلی بررسی کردند و در آخر با یکدیگر تطبیق دادند .یافته هایی که براثر این تطبیق ها به دست آمده است علاوه بر مستند ساختن تمامی مراحل شکل گیری نقوش از هزاره سوم قبل از میلاد تا پایان دوره قاجار و بیان تکنیک ساخت آثار ملیله به این اعتقاد داشتند که مفتول های تابیده شده و تنابیده شده ی به کار رفته در اشیا تزیینی و زیورآلات ایران باستان در طی پیشرفت تحولات بنیادی به عنوان هنری مستقل با نام ملیله وارد زمینه ی هنر-صنعت شده است و پس از آن در دوران طلایی خویش را در دوران صفویه و افشار و و زند و قاجار طی کرده است.

آنچه در این مقاله میخوانید:

  • آشنایی با هنر ملیله کاری
  • تاریخچه ی ملیله کاری در ایران
  • تاریخچه ی ملیله کاری در زنجان
  • وضعیت فعلی هنر ملیله کاری در زنجان
  • تفاوت ملیله کاری زنجان و اصفهان

آشنایی با هنر ملیله کاری

هنر ملیله حاصل کار با طلا و مس و نقره ای است که به فرم مفتول های باریک در آمده است و با صرف وقت ،دقت زیاد ،تخصص،مهارت و هنرمندی ملیله کار بر خلق آثاری خاص با بهره گیری از نقش و نگارهای سنتی و طرح های اسلیمی با هم پیوند و ارتباط دارند.قدیمی ترین اشیا آثار ملیله ایران به روایت اکثر محققان متعلق به سال های ۵۵۰تا۳۳۰ ق.م است.طبق بررسی های به دست آمده قسمت عمده ی مواد تشکیل دهنده ی ملیله کاری را نقره تشکیل میدهد که از طریق ذوب کردن ظروف کهنه ی نقره یا سکه هاس نقره تامین میشود .نقره مصرفی در ملیله کاری دارای عیار است به طوری که برای ساخت دسته یا پایه ظروف معمولا از عیار ۶۰تا ۸۴ استفاده میکنند.سایر موادمصرفی به کار رفته درملیله شامل موم طبیعی ،تیزاب ،زاج سفید و جوهر گوگرد است.از آنجایی که این هنر شاخه ای از فلز کاری محسوب میشود .مسیر حرکت آن را میتوان در بطن فلز کاری هم دید تا توسط هنرمندانی با ذوق و شوق و مهارت های ظریف کاری خاص دست چنین آثار شگفت انگیزی خلق شود .

ابزار ملیله کاری

ابزار کار ملیله کاری شبیه به ابزار و آلات زرگری است.برای ساخت و تهیه آثار ملیله ابتدا باید نوار ملیله را از جنس طلا ،مس و یا نقره تهیه کرد و با عبور شمش یا مفتول نقره از دستگاه نورد حدیده ، مفتول مورد نظر به دست آید.بعد از آن نوبت بر ساخت ملیله میرسد.در این مرحله ابتدا یک صفحه ی مستطیلی با جنس و ابعاد متفاوت از صفحه ی مفتولی تهیه شده از مرحله نخست تهیه کرده و یک سطح آن را آغشته به موم میکنیم به نحوی که لایه ای به ضخامت ۳تا۴میلیمتر از موم روی صفحه را بپوشاند حال یک قالب متناسب با شکل محصول موردنظرمان بریده و روی صفحه ی مسی قرار میدهند سپس نواری را که پهنایی بیش از نوار میله دارد در اطراف قالب گذاشته تا شکل قالب را به خودگرفته و درون موم قرار بگیرد.

سپس دیواره های بعدی کارمان از جمله قسمت های میانه و سطوح را با نقوش ملیله که قبلا توسط دست یا ابزاری ظریف با نوار ملیله ساخته شده است پر میکنیم بعد با مفتول های فولادی بسیار ظریف این نقوش ملیله را می بندند تا به هم نخورند .حال نوبت به ذوب موم رسیده است برای اینکار اسکلت ملیله ساخته شده را از صفحه ی زیرین خود جدا کرده و روی سطحی صاف و هموار قرار میدهند .سپس مقداری از مخلوط براکس و براده ی نقره روی آن ریخته و شعله گاز را روی آن حرکت میدهند به این کار لحیم کاری گویند چون در اثر این کار گرده لحیم ذوب شده و سبب اتصال نقش های کوچک با یکدیگر و با دیواره نقش میشود.درمرحله آخر عمل آتش کاری را انجام میدهندتا کلیه قطعات توسط گرده ی لحیم به یکدیگر وصل شوند سپس سیم های فولادی را از آن جدا کرده و آن را داخل محلول رقیق اسید سولفوریک یا محلول حاوی راغاب که ترکیبی از زاج سفید و آبی است می جوشانند تا لکه های اضافه ی نقره از بین برود و در انتها با برس های سیمی ظریفی آن را پاک میکنند و برای از بین رفتن ناهمواریهای ایجاد شده روی آن را سمباده میکشند.

تاریخچه ی ملیله کاری در ایران

بر اساس اسناد به دست آمده از کشفیات باستان شناسان قدیمی ترین اشیایی که ریشه ی ملیله در ایران را نشان میدهد متعلق به دوره ی هخامنشیان است.در دوران ساسانیان صنعتگران فلزکار و نقره کاران برای مصرف طبقات مرفه جامعه ی خود ظروف های گران قیمت و شکیل میساختند و در برخی از موارد هم با سنگ های قیمتی آن ها را تزیین میکردند که اینکار جلوه ای ویژه به اثر خلق شده میبخشید .متاسفانه از آنجایی که در زمان حمله ی اعراب بسیاری از آثار به دلیل گران قیمت و سبک بودن به غنیمت برده شد .

حال حاضر شواهد زیادی از آن آثار دوران تاریخی مذکور در دست نداریم و آنچه که اکنون بر اثر تلاش های چند قرن اخیر باستان شناسان به طورتصادفی در مناطقی چون شوش،همدان ،گنجینه جیحون به دست آمده است حاکی از آن است که هنر ملیله در ایران به دوران قبل از میلاد باز میگردد چرا که پروفسور آرتور اپهام پوپ در کتاب شاهکارهای هنر ایران ضمن اشاره به زرگری و نقره کاری در سالهای بعد از ظهور اسلام به آثاری از ملیله متعلق به قرن ۱۲میلادی اشاره کرده است .در دوران سلجوقی بسیاری از سازندگان آثار نفیس فلزی هنرمندان خراسانی ساکن در شرق و شمال شرقی ایران بودند که عده ای از آن ها به دلیل جنگ و خونریزی ترک وطن کرده و به شهرهایی چون زنجان ،بروجرد ،همدان،تبریز و به ویژه شهر موصل اقامت گزیدند.به نظر میرسد که هنرمندان خراسانی هنر فلز کاری از جمله ملیله کاری را در سال پنجم ه.ق در زنجان رواج دارند.از دوران قاجاریه تعدادی سرقلیان ،گیره استکان،سینی در اندازه های مختلف،گوشواره ،سینه ریز و…باقی مانده که بخشی از آنها در موزه های داخلی و خارجی به صورت مجموعه های خصوصی و یا نزد خانواده ها نگهداری میشود.

تاریخچه ی ملیله در زنجان

در رابطه با تاریخچه ی ملیله در زنجان اطلاعات جامعی در دست نیست اما میتوان بر دو طریق به قدمت این هنر ارزشمند پی برد :

  1. نوشته ها و سفرنامه های سیاحانی که به این منطقه سفرکرده و از زیبایی هنر ملیله یادکرده اند .
  2. آثار باقی مانده بسیار اندک بوده و اکثرا متعلق به دوسده ی اخیر میباشد .

در کتب تاریخی که به زنجان اشاره کرده اند بیش از هرچیزی از صنعت فلز کاری آن سخن گفته اند از آنجایی که هنر ملیله کاری شاخه ای از فلز کاری است میتوان آن را در مسیرفلز کاری جست و جو کرد.فلز کاری در شهر زنجان در دوره های هخامنشان ،اشکانیان و ساسانیان از پیشرفت و رونق بسیاری برخوردار شده است.سابقه ی کار ملیله در زنجان از قرن دهم ه.ق به بعد روشن است.به طوریکه فردریک ریچارد،مستشرق اروپایی در سفرنامه ی خود می نویسد:(شهر زنجان که شهر کوچکی است نقره و ملیله کاری این شهر پر زرق و برق است).ملیله کاری تا قبل از دوره پهلوی به عنوان هنر دستی تنها در این شهر معمول بوده ولی با جکومت رضاخان با مهاجرت تعدادی از این هنرمندان به شهرهای اصفهان تهران و سایر نقاط کشور این هنر رواج یافت.سرویس های چایخوری و شراب خوری و جعبه ی جواهرات و دسته های چاقو عمده ترین محصولات تولیدی تا این دوران بوده اند.شاید بتوان رونق این هنر صنعت را در زنجان ،متعلق به دوران سلجوقی دانست و همچنین بر اساس آثار برجای مانده از دوره ی صفوی این دوره را اوج شکوفایی این هنر دانست.

وضعیت فعلی هنر ملیله کاری در زنجان

این هنر محصول هنرمندانی است که با ابزار بسیار ابتدایی به خلق چنین آثار برجسته و ارزشمند مبادرت ورزیدند چه بسا گاهی بینایی خویش را هم در این راه از دست داده اند.از هنرمندان ملیله کار در زنجان میتوان به مرحوم کربلایی حسینعلی ،مرحوم مشهدی رحمان ،مرحوم موسی کاظمیان مقدم ،مرحوم حاج محمد همامی و دیگر هنرمندانی چون برجخانی ،حاج ابوالفضل ثبوتی و حاج قربانعلی پرداختی و.. اشاره کرد.متاسفانه به دلیل عدم وجود موزه در زنجان آثار قدیمی ملیله زنجان به کلی از بین رفته یا جهت استفاده مجدد از نقره ذوب گردیده است.در حال حاضر حدود ۳۰کارگاه ملیله در زنجان فعال است که در استاد ملیله کار این کارگاه ها همگی از شاگردان استاد منصور کاظمیان مقدم می باشند.این استادان گرانقدر از سال۱۳۵۵ به منظور حفظ و بقای این هنر شروع به آموزش ملیله در مرکز آموزش استان شدند.دو تن از شاگردان ایشان به نام های استاد عبدالمجید محرر در سال۸۶ و محسن یزدانشناس در سال۸۷ موفق به اخذ مجوزاصالت این هنر از یونسکو گردیدند.مهمترین و رایج ترین نقش های ملیله زنجان عبارت اند از :اشک، جغه ؛ پیچک،ترمه و غنچه ،برگ ،واوملیله ،برگ فرنک،سه چهارچشم،کورملیله و تابیده که هریک ویژگی خاص خود را دارا میباشند.

تفاوت ملیله کاری زنجان و اصفهان

در حال حاضر ملیله کاری در تهران توسط صنعتگران ملیله کار که بیشتر در امر جواهر سازی فعالیت دارند و در شهر زنجان رواج دارد لازم به ذکر است که این حرفه به صورت محدود در شهرهای اصفهان و تبریز نیز رواج یافته است ولی به دلیل اصالت نقوش و ظرافت منحصر به فرد ملیله کاری زنجان از کیفیت بالاتری نسبت به ملیله کاری اصفهان برخوردار است به طوریکه از دیگر تفاوت های ملیله کاری زنجان و اصفهان میتوان به تفاوت از لحاظ ساختاری و عیار نقره مصرفی اشاره کرد چرا که عیار مصرفی نقره در اصفهان ۹۰-۹۵است در حالیکه عیار مصرفی زنجان ۹۹/۹معروف به عیار۱۰۰است و به لحاظ کیفیت ساخت ملیله اصفهان که نقش های بزرگتری نسبت به ملیله زنجان که از ظرافت کاری و نقوش ریز و زیبا طراحی شده است داردپس از این رو با ظرافت کاری ملیله زنجان برابری نمیکند به همین خاطر ملیله زنجان به دلیل طرح ها و نقش های اصیل و علی الخصوص ظرافت کاری زیاد آن در مجموع از کیفیت بالاتری برخوردار است .

https://www.sabzshomal.ir/strong-personality/
https://www.sabzshomal.ir/artistic-photo/
https://www.sabzshomal.ir/happy-life/
https://www.sabzshomal.ir/relationships-between-girls-and-boys/
https://www.sabzshomal.ir/ghalieh-mahi/

پست های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *